ఇంద్రియాల నియంత్రణ ఎందుకు అవసరం?

మన జీవితం మొత్తం అనుభవాల సమాహారం. ఆ అనుభవాలన్నీ మనకు చేరేది ఇంద్రియాల ద్వారానే. చూపు, వినికిడి, వాసన, రుచి, స్పర్శ. ఇవే మనను ప్రపంచంతో కలిపే ద్వారాలు. కానీ ఈ ద్వారాలపై నియంత్రణ లేకపోతే, మన జీవితం మన చేతిలో ఉండదు. ఇంద్రియాల చేతిలో బందీ అవుతుంది. అందుకే భగవద్గీత రెండవ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు ఇంద్రియ నియంత్రణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇస్తాడు. ఇది కేవలం ఆధ్యాత్మిక విషయం మాత్రమే కాదు, మానసిక సమతుల్యతకు, వ్యక్తిత్వ వికాసానికి, జీవన విజయానికి కూడా పునాది.

ఇంద్రియాలు అనేవి మిత్రులా? శత్రువులా?

భగవద్గీత ప్రకారం ఇంద్రియాలు స్వభావతః చెడ్డవి కావు. అవి మనకు అవసరమైన సాధనాలు. కానీ అవే మనను నడిపిస్తే సమస్య మొదలవుతుంది. రెండవ అధ్యాయంలో కృష్ణుడు చెప్పే ప్రధాన సందేశం ఏమిటంటే, మనసు ఇంద్రియాల వెంట పరిగెత్తితే బుద్ధి నశిస్తుంది. ఇంద్రియాలు ఆకర్షణ వైపు లాగుతాయి. బుద్ధి వివేచన వైపు చూపిస్తుంది. ఈ రెండింటిలో ఎవరు నాయకుడు అవుతారో, మన జీవితం ఆ దిశగా సాగుతుంది.

పతనానికి కారణం

గీతలో కృష్ణుడు ఒక సహజమైన మానసిక శ్రేణిని వివరిస్తాడు. ఒక వ్యక్తి ఒక వస్తువు లేదా అనుభూతిని పదేపదే తలచుకుంటే, ఆలోచన ఆసక్తిగా మారుతుంది. ఆసక్తి కోరికగా మారుతుంది. కోరిక తీరకపోతే కోపం వస్తుంది. కోపం వల్ల మోహం కలుగుతుంది. మోహం వల్ల జ్ఞాపకశక్తి గందరగోళమవుతుంది. జ్ఞాపకశక్తి నశిస్తే బుద్ధి నశిస్తుంది. బుద్ధి నశిస్తే మనిషి తన పతనానికి తానే కారణమవుతాడు.
ఇది ఏదో గ్రంథంలో ఉన్న సిద్ధాంతం కాదు. ప్రతి రోజు మనం చూస్తున్న జీవిత సత్యం. ఇంద్రియాల నియంత్రణ లేకపోతే చిన్న తప్పు పెద్ద నాశనానికి దారి తీస్తుంది.

స్థితప్రజ్ఞుడి లక్షణం

రెండవ అధ్యాయంలో “స్థితప్రజ్ఞుడు” అనే ఆదర్శ వ్యక్తిని కృష్ణుడు వివరించాడు. స్థితప్రజ్ఞుడు అంటే ఎవరు? సుఖం వచ్చినా పొంగిపోని వాడు, దుఃఖం వచ్చినా కుంగిపోని వాడు. ప్రశంస వచ్చినా గర్వించని వాడు, అపనింద వచ్చినా క్షోభించని వాడు. ఈ స్థితి ఎలా సాధ్యమవుతుంది. ఇంద్రియాలపై నియంత్రణ ద్వారానే.
కృష్ణుడు ఇంద్రియాలను తాబేలు ఉపమానంతో వివరిస్తాడు. ప్రమాదం వచ్చినప్పుడు తాబేలు తన అవయవాలను లోపలికి తీసుకుంటుంది. అలాగే జ్ఞాని తన ఇంద్రియాలను అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే ఉపయోగిస్తాడు. అనవసరంగా బయటకు విసిరిపెట్టడు. ఇది అణచివేత కాదు. ఇది అవగాహనతో కూడిన నియంత్రణ.

నియంత్రణ అంటే నిషేధం కాదు

చాలామందికి ఇంద్రియ నియంత్రణ అంటే జీవితం మీద ఆనందాన్ని వదిలేయడం అన్న భయం ఉంటుంది. కానీ గీత అలా చెప్పదు. నియంత్రణ అంటే అర్థరహిత నిషేధం కాదు. సరిహద్దుల్ని గుర్తించడం. ఇంద్రియ సుఖాలు తాత్కాలికమైనవి. అవి ఎప్పటికీ తృప్తిని ఇవ్వవు. కానీ నియంత్రణతో కూడిన జీవితం అంతర్ముఖ ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. ఆ ఆనందం బయట పరిస్థితులపై ఆధారపడదు.

బుద్ధి యోగం – నియంత్రణకు మార్గం

రెండవ అధ్యాయంలో కృష్ణుడు “బుద్ధి యోగం” గురించి మాట్లాడతాడు. అంటే ప్రతి చర్యకు ముందు బుద్ధితో ఆలోచించడం. ఇంద్రియాలు వెంటనే స్పందిస్తాయి. బుద్ధి మాత్రం ప్రశ్నిస్తుంది. “ఇది అవసరమా? దీని ఫలితం ఏమిటి?” ఈ ప్రశ్నలే మనను తప్పుదారి నుంచి కాపాడతాయి. బుద్ధి బలపడినప్పుడు ఇంద్రియాలు సహజంగా అదుపులోకి వస్తాయి.

ఆధునిక జీవితంలో గీత సందేశం

ఈరోజు మనం సమాచార మోతలో జీవిస్తున్నాం. చూపుకు ఆకర్షణలు, చెవులకు శబ్దాలు, మనసుకు అంతులేని కోరికలు. సోషల్ మీడియా, వినియోగవాదం, పోటీ మొదలగునవన్నీ ఇంద్రియాలను మరింత రెచ్చగొడుతున్నాయి. ఇలాంటి సమయంలో గీత రెండవ అధ్యాయం మరింత ప్రాసంగికం. ఇంద్రియ నియంత్రణ లేకపోతే మనసు చీలిపోతుంది, దృష్టి చెదిరిపోతుంది, జీవితం అసంతృప్తితో నిండిపోతుంది.

ముగింపు – శాంతికి మార్గం

ఇంద్రియాల నియంత్రణ అనేది సాధన. ఇది ఒక్కరోజులో సాధ్యం కాదు. కానీ ప్రతి చిన్న ప్రయత్నం మనను శాంతి వైపు నడిపిస్తుంది. గీత రెండవ అధ్యాయం స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఇంద్రియాలను జయించిన వాడికే నిజమైన శాంతి లభిస్తుంది. ఆ శాంతి ఉన్నచోట భయం ఉండదు, అస్థిరత ఉండదు, పతనం ఉండదు.
కాబట్టి ఇంద్రియాల నియంత్రణ అనేది కఠినమైన నియమం కాదు. అది స్వేచ్ఛకు మార్గం. భగవద్గీత రెండవ అధ్యాయం మనకు చెప్పే గొప్ప సత్యం ఇదే. ఇంద్రియాలను నడిపించే వాడు జీవితం గెలుస్తాడు, ఇంద్రియాల చేత నడిపించబడే వాడు తనను తానే కోల్పోతాడు.