ధర్మం అంటే అసలు ఏమిటి?

ధర్మం అంటే అసలు ఏమిటి?

“ధర్మం” అనే పదం సంస్కృత మూలమైన “ధృ” ధాతువు నుండి వచ్చింది. “ధరించుట”, “నిలబెట్టుట”, “ఆధారంగా నిలిపివేయుట” అనే అర్థాలు దీనికి ఉన్నాయి. అంటే ఈ విశ్వాన్ని, సమాజాన్ని, వ్యక్తిని నిలబెట్టే నైతిక, ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక సూత్రాల సమాహారమే ధర్మం. ఇది కేవలం ఒక ఆచారం కాదు. ఇది సత్యం, న్యాయం, కర్తవ్యబద్ధత, కరుణ, నియమశీలత వంటి విలువల సమగ్ర రూపం.
ధర్మం మన జీవితానికి దిశానిర్దేశం చేసే అంతర్గత నియమం. మనం చేసే ప్రతి క్రియ, ఆలోచన, నిర్ణయం మొదలగునవన్నీ ధర్మబద్ధంగా ఉన్నాయా లేదా అనే ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వగల ప్రమాణమే ధర్మం.

ధర్మం అంటే మతమా? లేక జీవన విధానమా?

చాలామంది ధర్మాన్ని “మతం”తో సమానంగా భావిస్తారు. కానీ ఈ రెండింటి మధ్య సూత్రప్రాయమైన తేడా ఉంది. “మతం” అనేది విశ్వాసాల సమాహారం, ఆచారాలు, పూజావిధానాలు, సిద్ధాంతాలు కలిగిన వ్యవస్థ.

కానీ ధర్మం అంతకు మించి ఉంది. అది ఒక జీవన విధానం. ఒక వ్యక్తి ఎలాంటి మతాన్ని అనుసరించినా, సత్యం మాట్లాడటం, ఇతరులకు హాని చేయకపోవడం, కర్తవ్యాన్ని నిబద్ధతతో చేయడం మొదలగునవన్నీ ధర్మంలో భాగమే.

భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి ఉపదేశించినది మతాచారం గురించి కాదు. కర్తవ్యాన్ని ధర్మబద్ధంగా చేయడం గురించి. అక్కడ యజ్ఞాలు, పూజలు మాత్రమే కాకుండా, జీవితం మొత్తాన్ని ధర్మసూత్రాల ప్రకారం నడిపించమని చెప్పబడింది.

భగవద్గీత ప్రకారం ధర్మ స్వరూపం

భగవద్గీతలో ప్రధానంగా “స్వధర్మం” అనే భావన ప్రాధాన్యం పొందింది. ప్రతి వ్యక్తికి తన స్వభావం, సామర్థ్యం, పరిస్థితి ప్రకారం ఉండే కర్తవ్యమే స్వధర్మం. శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునికి యుద్ధం చేయమని చెప్పినప్పుడు, అది హింసను ప్రోత్సహించడంకాదు. అతని క్షత్రియ స్వభావానికి తగిన కర్తవ్యాన్ని చేయమని సూచించాడు.

“స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః, పరధర్మో భయావహః” అనే సూత్రం ప్రకారం, మనకు సంబంధించిన ధర్మాన్ని పాటించడం శ్రేయస్కరం. ఇతరుల ధర్మాన్ని అనుకరించడం కన్నా, మన బాధ్యతను నిజాయితీగా నిర్వర్తించడం గొప్పది.

ఇక్కడ ధర్మం అంటే:
- స్వభావానికి అనుగుణమైన కర్తవ్యబద్ధత
- ఫలాపేక్ష లేకుండా కర్మాచరణ
- లోకక్షేమం కోసం పని చేయడం
- అంతరంగ శుద్ధి

వ్యక్తిగత ధర్మం (వ్యక్తి ధర్మం)

వ్యక్తిగత ధర్మం అంటే వ్యక్తి తన జీవితంలో పాటించాల్సిన నైతిక నియమాలు. ఇవి అంతర్గత విలువలకు సంబంధించినవి.

ఉదాహరణలు:
- సత్యవచనం
- అహింస
- దయ
- స్వీయ నియంత్రణ
- క్రమశిక్షణ

వ్యక్తిగత ధర్మం మన అంతరంగాన్ని నిర్మిస్తుంది. మనస్సు, బుద్ధి, ఆత్మ మధ్య సమతుల్యతను కలిగిస్తుంది. ఒక వ్యక్తి తన వ్యక్తిగత ధర్మాన్ని గౌరవిస్తే, అతను సమాజంలో కూడా ఆదర్శంగా నిలుస్తాడు.

భగవద్గీతలో “యోగస్థః కురు కర్మాణి” అని చెప్పబడింది. అంటే సమతాభావంతో, ఆత్మనిగ్రహంతో పని చేయమని సూచన. ఇది వ్యక్తిగత ధర్మానికి మూలాధారం.

సామాజిక ధర్మం

సామాజిక ధర్మం అనేది సమాజానికి సంబంధించిన బాధ్యత. మనం ఒంటరిగా జీవించలేం. కుటుంబం, గ్రామం, దేశం ఇవన్నీ మనతో అనుసంధానంగా ఉన్నాయి.

సామాజిక ధర్మంలో ముఖ్యాంశాలు:
- ఇతరుల హక్కులను గౌరవించడం
- సహకార భావం
- న్యాయబద్ధమైన ప్రవర్తన
- సమానత్వ దృష్టి
= సమాజ శ్రేయస్సు కోసం కృషి

భగవద్గీతలో “లోకసంగ్రహం” అనే భావన ఉంది. అంటే సమాజ స్థిరత్వం, శ్రేయస్సు కోసం పని చేయడం. వ్యక్తి తన కర్తవ్యాన్ని సమాజ ప్రయోజనం దృష్టిలో ఉంచుకొని చేస్తే, అది సామాజిక ధర్మంగా మారుతుంది.

ఉదాహరణకు ఒక ఉపాధ్యాయుడు నిజాయితీగా బోధించడం, వైద్యుడు కరుణతో సేవ చేయడం, రైతు కష్టపడి పంట పండించడం మొదలగునవి సామాజిక ధర్మమే.

రాజధర్మం

రాజధర్మం అనేది పాలకుల ధర్మం. రాజు లేదా నాయకుడు తన స్వప్రయోజనం కోసం కాకుండా ప్రజల శ్రేయస్సు కోసం పాలించాలి.

భగవద్గీతలో నేరుగా “రాజధర్మం” అనే పదం విస్తృతంగా లేకపోయినా, నాయకత్వ గుణాల గురించి స్పష్టంగా చెప్పబడింది. శ్రీకృష్ణుడు “యద్యదాచరతి శ్రేష్ఠః” అని చెప్పినప్పుడు, నాయకులు ఎలా ప్రవర్తిస్తే ప్రజలు అలాగే అనుసరిస్తారని సూచించాడు.

రాజధర్మంలో ముఖ్యమైన అంశాలు:
- న్యాయపాలన
- ధర్మసంరక్షణ - ప్రజల రక్షణ
- సమానత్వం
- బాధ్యతాయుత నిర్ణయాలు

ఒక పాలకుడు స్వార్థం, అహంకారం, దురాశలతో పాలిస్తే అది అధర్మం. కానీ ధర్మబద్ధంగా పాలిస్తే ప్రజలు సుఖంగా జీవిస్తారు.

వ్యక్తిగత, సామాజిక, రాజధర్మాల మధ్య తేడా

అంశం	వ్యక్తిగత ధర్మం	సామాజిక ధర్మం	రాజధర్మం
పరిధి	వ్యక్తి అంతర్గత జీవితం	సమాజ సంబంధాలు	పాలనా వ్యవస్థ
ప్రధాన లక్ష్యం	ఆత్మశుద్ధి	సమాజ శ్రేయస్సు	ప్రజల రక్షణ
బాధ్యత	వ్యక్తి స్వయంగా	పరస్పర సహకారం	నాయకత్వ నిర్ణయాలు
ఫలితం	వ్యక్తిత్వ వికాసం	సామాజిక స్థిరత్వం	న్యాయపూర్వక పాలన

ఈ మూడు ధర్మాలు పరస్పరం అనుసంధానంగా ఉంటాయి. వ్యక్తి ధర్మబద్ధంగా ఉంటే సమాజం శాంతిగా ఉంటుంది. సమాజం ధర్మబద్ధంగా ఉంటే రాజధర్మం సులభమవుతుంది. రాజధర్మం సక్రమంగా ఉంటే వ్యక్తి ధర్మాచరణకు అనుకూల వాతావరణం ఏర్పడుతుంది.

ధర్మం యొక్క ఆధునిక ప్రాసంగికత

ఇప్పటి కాలంలో ధర్మాన్ని కేవలం మతాచారాలకే పరిమితం చేస్తే అది అపార్థం. ధర్మం అంటే నిజాయితీగా పని చేయడం, అవినీతి దూరంగా ఉంచడం, ప్రకృతిని రక్షించడం, సమానత్వాన్ని గౌరవించడం మొదలగునవన్నీ కూడా ధర్మమే.

ఒక ఉద్యోగి తన పనిని క్రమంగా చేయడం, ఒక విద్యార్థి కృషితో చదవడం, ఒక తల్లి ప్రేమతో పిల్లలను పెంచడం ఇవన్నీ ధర్మాచరణలో భాగమే.

ముగింపు

ధర్మం అనేది జీవన విధానం. అది వ్యక్తి నుండి సమాజం వరకు, పాలకుల వరకు విస్తరించిన సమగ్ర విలువల వ్యవస్థ.

భగవద్గీత బోధించిన ధర్మం మనకు చెబుతుంది:
కర్తవ్యాన్ని ఫలాపేక్ష లేకుండా చేయాలి
స్వభావానికి అనుగుణంగా జీవించాలి
సమాజ శ్రేయస్సు కోసం కృషి చేయాలి
నాయకులు ఆదర్శంగా ఉండాలి

వ్యక్తిగత ధర్మం మన అంతరంగాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది. సామాజిక ధర్మం సమాజాన్ని స్థిరపరుస్తుంది. రాజధర్మం దేశాన్ని ధర్మపథంలో నడిపిస్తుంది.

అంతిమంగా, ధర్మం అనేది మన జీవనానికి ఆధారం. అది మనలో ఉన్న సత్యాన్ని వెలికి తీసే మార్గం. ధర్మబద్ధమైన జీవితం వ్యక్తిని మాత్రమే కాకుండా సమాజాన్ని, దేశాన్ని, ప్రపంచాన్ని కూడా శ్రేయస్సు వైపు నడిపిస్తుంది.