శ్లోకం 10 - 5
అహింసా సమతా తుష్టిస్తపో దానం యశోఽయశః |
భవంతి భావా భూతానాం మత్త ఏవ పృథగ్విధాః ||
పదాలు - అర్థాలు
- అహింసా = ఏ ప్రాణికి కూడా మనసా, వాచా, కర్మణా ఎటువంటి హింస లేదా కీడు తలపెట్టకపోవడం.
- సమతా = అందరియందూ సమభావం కలిగి ఉండటం, సుఖదుఃఖాలను, శత్రుమిత్రులను సమానంగా చూడటం.
- తుష్టిః = తన దగ్గర ఉన్నదానితో సంతృప్తి చెందడం, లోభం లేని మనస్తత్వం (సంతోషం).
- తపః = ధర్మ మార్గంలో నిలకడగా ఉంటూ శరీరాన్ని, మనస్సును నియంత్రించే తపశ్చర్య లేదా దీక్ష.
- దానమ్ = అర్హులైన వారికి త్యాగబుద్ధితో ఇతరులకు సహాయం చేయడం లేదా వస్తువులను పంచిపెట్టడం.
- యశః = లోకంలో మంచి పనుల ద్వారా వచ్చే కీర్తి, ప్రతిష్ట మరియు గౌరవం.
- అయశః = దానికి వ్యతిరేకంగా లభించే అపకీర్తి, నింద లేదా చెడు పేరు.
- భవంతి = కలుగుతున్నాయి లేదా ఉద్భవిస్తున్నాయి.
- భావాః = ప్రాణుల యొక్క స్వభావాలు, మానసిక స్థితులు లేదా ప్రవృత్తులు.
- భూతానామ్ = సృష్టిలోని సమస్త జీవరాసులకు.
- మత్తః ఏవ = నా నుండి మాత్రమే (పరమాత్ముడైన నా సంకల్పం వలనే).
- పృథక్ విధాః = వేర్వేరు రకాలుగా, రకరకాల రూపాలలో.
సమగ్ర తాత్పర్యం
శ్రీమద్భగవద్గీత పదవ అధ్యాయమైన 'విభూతి యోగము'లో శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముడు సృష్టిలోని సమస్త జీవకోటికి సంబంధించిన విభిన్న మానసిక స్థితులు, గుణగణాలు అన్నీ తన నుంచే ఉద్భవిస్తున్నాయని అర్జునుడికి వివరిస్తూ ఈ ఐదవ శ్లోకాన్ని పలికాడు. అంతకుముందు శ్లోకంలో కొన్ని మానసిక స్థితులను ప్రస్తావించిన భగవానుడు, ఇక్కడ మరికొన్ని అత్యున్నత సాత్విక, రాక్షస మరియు మిశ్రమ స్వభావాలను వివరిస్తున్నాడు.
ఈ సృష్టిలో జీవులు ప్రదర్శించే విభిన్న ప్రవర్తనలు యాదృచ్ఛికంగా వచ్చేవి కావు. ఉదాహరణకు, ఏ ప్రాణిని హింసించకూడదనే అహింసా గుణం, అందరినీ సమానంగా చూసే సమతా భావం, తన వద్ద ఉన్నదితో తృప్తి చెందే సంతోషం, కష్టాలను ఓపికతో భరిస్తూ చేసే తపస్సు, ఇతరులకు సహాయపడే దానగుణం, సమాజంలో సంపాదించుకునే కీర్తి ప్రతిష్టలు లేదా కొన్నిసార్లు ఎదురయ్యే అపకీర్తి ఇవన్నీ కూడా వేర్వేరు రూపాలలో జీవులలో వ్యక్తమవుతుంటాయి. ఈ మంచి చెడ్డల భావాలన్నీ, మనుషుల ప్రవర్తనల వెనుక ఉన్న వివిధ రకాల స్వభావాలు అన్నీ కూడా సర్వవ్యాపకమైన ఆ పరమాత్ముని సంకల్పం వలనే, ఆయన శక్తి వలనే సృష్టించబడుతున్నాయి. సృష్టిలోని ప్రతి ఒక్క ప్రాణి అంతరంగంలో చలించే ప్రతి ఆలోచనకు, ప్రవృత్తికి మూలం ఆ పరమేశ్వరుడేనని ఈ శ్లోకం ద్వారా స్పష్టమవుతుంది.
ఆధునిక కాలంలో ఈ శ్లోకం యొక్క ప్రాముఖ్యత
నేటి ఆధునిక, వేగవంతమైన సమాజంలో మనిషి తన వ్యక్తిత్వాన్ని కోల్పోతూ, స్వార్థం మరియు పోటీ ప్రపంచంలో కొట్టుమిట్టాడుతున్నాడు. ఇలాంటి ఉరుకులు పరుగుల జీవితంలో శాంతి, సంతృప్తి కరువవుతున్నాయి. ఈ నేపథ్యంలో గీత అందించిన ఈ ఐదవ శ్లోకం మనిషి ప్రవర్తనను సరిదిద్దడానికి, సమాజంలో సమన్వయాన్ని సాధించడానికి ఒక అద్భుతమైన మార్గదర్శిగా నిలుస్తుంది.
అహింస మరియు సమతా భావం : నేటి ప్రపంచంలో కుల, మత, వర్గ, దేశాల పేరుతో హింస విలయతాండవం చేస్తోంది. మనుషుల మధ్య అసమానతలు పెరిగిపోతున్నాయి. ఈ శ్లోకంలో చెప్పబడిన 'అహింస' (హింసించకపోవడం) మరియు 'సమత' (అందరినీ సమానంగా చూడటం) అనే గుణాలు నేటి గ్లోబల్ సొసైటీకి అత్యంత ఆవశ్యకం. అన్ని ప్రాణాలలోనూ ఒకే దివ్య శక్తి ఉందనే భావన అలవడినప్పుడు ప్రపంచ శాంతి సాధ్యమవుతుంది.
సంతృప్తి మరియు మానసిక ప్రశాంతత : ఆధునిక కాలంలో 'తుష్టి' అనగా సంతృప్తి అనేది మనుషుల నుండి పూర్తిగా కనుమరుగైంది. ఎంత సంపాదించినా ఇంకా కావాలనే అత్యాశ, దానివల్ల కలిగే మానసిక ఒత్తిడి డిప్రెషన్‌కు దారితీస్తున్నాయి. తన దగ్గర ఉన్నదితో తృప్తి చెందాలనే గీతా సందేశం మనిషిని దురాశ నుండి కాపాడి, మనశ్శాంతిని ప్రసాదిస్తుంది.
దానగుణం మరియు సామాజిక బాధ్యత : కార్పొరేట్ ప్రపంచం మరియు వ్యాపార రంగంలో లాభాపేక్ష పెరిగినప్పటికీ, 'దానం' మరియు తోటివారికి సహాయపడే తత్వం సమాజంలో సమతుల్యతను కాపాడుతుంది. సంపదను ఇతరులతో పంచుకోవడం, సమాజ శ్రేయస్సుకు పాటుపడటం అనేవి దైవిక లక్షణాలుగా ఈ శ్లోకం గుర్తుచేస్తుంది. మనిషి కేవలం తనకోసమే కాకుండా సమాజం కోసం కూడా బతకాలనే సామాజిక స్పృహను ఇది పెంపొందిస్తుంది.