శ్లోకం 7 - 12
యే చైవ సాత్వికా భావా రాజసాస్తామసాశ్చ యే |
మత్త ఏవేతి తాన్విద్ధి న తు త్వం తేషు తే మయి ||
పదాలు - అర్థాలు
- యే = ఏవైతే / ఏ భావాలు ఉన్నాయో
- చ = మరియు
- ఏవ = నిశ్చయముగా / ఖచ్చితముగా
- సాత్వికాః = సత్త్వగుణమునకు సంబంధించినవి (శాంతి, జ్ఞానం, పవిత్రత మొదలైనవి)
- భావాః = మానసిక భావాలు / స్వభావాలు / స్థితులు
- రాజసాః = రజోగుణమునకు సంబంధించినవి (కోరిక, అహంకారం, ఆశ మొదలైనవి)
- తామసాః = తమోగుణమునకు సంబంధించినవి (సోమరితనం, అజ్ఞానం, నిద్ర మొదలైనవి)
- చ = మరియ ు
- యే = ఏవి గలవో అవన్నీ
- మత్తః = నా నుండి మాత్రమే ఉద్భవించినవి
- ఏవ = నిశ్చయముగా
- ఇతి = ఈ విధముగా
- తాన్ = ఆ భావాలన్నింటినీ
- విద్ధి = చక్కగా తెలుసుకొనుము / గ్రహించుము
- న = కాదు / కానే కాదు
- తు = అయితే
- త్వమ్ = నీవు (అర్జునుడా)
- తేషు = ఆ త్రిగుణాల యందు (నేను వాటికి లోబడి ఉన్నానని అనుకోవద్దు)
- తే = అవి (ఆ భావాలు)
- మయి = నాయందు (ఉన్నాయి, నేను వాటికి అధీనుడిని కాను)
సమగ్ర తాత్పర్యం
శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముడు అర్జునుడితో ఇలా అంటున్నాడు: "ఓ అర్జునా! సత్త్వగుణమునకు సంబంధించిన భావాలు ఏవైతే ఉన్నాయో, అలాగే రజోగుణము మరియు తమోగుణములకు సంబంధించిన భావాలు ఏవి గలవో, అవన్నీ కూడా నా నుండి మాత్రమే ఉద్భవించినవి అని నీవు చక్కగా తెలుసుకొనుము. అయినప్పటికీ, ఆ గుణాలన్నీ నా యందే ఉన్నప్పటికీ, నేను ఆ గుణాలకు అధీనుడను కాను; అనగా ఆ గుణాలు నాలో ఉన్నాయి కానీ నేను వాటిలో లేను (వాటికి అతీతుడనై ఉన్నాను)."
గీత ఏడవ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుడు సృష్టిలోని ప్రకృతికి మరియు త్రిగుణాలకు (సత్వ, రజో, తమో గుణాలకు) తనకూ మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని అత్యంత సూక్ష్మంగా వివరిస్తున్నాడు. ఈ సృష్టిలో మనుషుల ప్రవర్తన, ఆలోచనలు, మానసిక స్థితులు అన్నీ ఈ మూడు గుణాల ద్వారానే నడుస్తుంటాయి. ఎవరిలోనైనా ప్రశాంతత, సత్యసంధత, దైవభక్తి కనిపిస్తే అది సత్త్వగుణం; ఆశ, ఉత్సాహం, అధికార దాహం కనిపిస్తే అది రజోగుణం, సోమరితనం, అజ్ఞానం, నిరాసక్తత కనిపిస్తే అది తమోగుణం.
ఇక్కడ గమనించవలసిన పరమ రహస్యం ఏమిటంటే, ఈ మూడు రకాల గుణాలు, భావాలు వేరే ఎక్కడి నుంచో పుట్టలేదు; సృష్టికర్త అయిన ఆ పరమాత్మ శక్తే ఇవన్నీ. అయితే, మనుషులు ఆ గుణాల ప్రభావంలో పడి కొట్టుకుపోతుంటారు, వాటికి బందీలైపోతుంటారు. కానీ పరమాత్మ ఆ గుణాలన్నింటినీ సృష్టించినప్పటికీ, తాను మాత్రం వాటికి ఎప్పుడూ బందీ కాడు. సూర్యుడు అందరికీ వెలుతురు ఇస్తాడు, మంచి చెడ్డలనే తేడా లేకుండా అందరిపైనా ప్రకాశిస్తాడు; కానీ సూర్యుడు ఆ మంచి చెడ్డల అంటుకు ఎప్పుడూ లోనుకాదు. అలాగే పరమాత్మ ఈ సృష్టిలోని సత్వ, రజస్, తమస్ గుణాలకు మూలమైనప్పటికీ, ఆ గుణాల మాయకు ఆయనేనాడూ లోనుకాకుండా వాటికి సంపూర్ణంగా అతీతంగా (నిర్గుణుడిగా) ఉంటాడు.
ఆధునిక కాలంలో ఈ శ్లోకం యొక్క ప్రాముఖ్యత
నేటి ఆధునిక మానసిక శాస్త్రం, కార్పొరేట్ మానవ వనరుల నిర్వహణ (HR) మరియు వ్యక్తిగత వికాస రంగాలలో మానవుని ప్రవర్తనను, ఆలోచనా ధోరణులను అర్థం చేసుకోవడానికి 'త్రిగుణ సిద్ధాంతం' ఒక అద్భుతమైన పునాదిగా నిలుస్తుంది. మనిషి తన దైనందిన జీవితంలో అనుభవించే సంతోషాలు, కోపాలు, డిప్రెషన్లు, ఉత్సాహాలు అన్నీ ఈ సత్వ, రజస్, తమస్ గుణాల ప్రభావం వల్లనే కలుగుతుంటాయి. శ్రీమద్భగవద్గీతలోని ఈ పన్నెండవ శ్లోకం ఆ మానసిక స్థితులను శాస్త్రీయంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ఎంతగానో దోహదపడుతుంది.
ఆధునిక కాలంలో ప్రజలు తీవ్రమైన మానసిక ఒత్తిడిని, యాంగ్జైటీని, మరియు డిప్రెషన్ను ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన కారణం తమ మనసులోని రజో మరియు తమో గుణాల అసమతుల్యతే. నిత్యం పరుగులెత్తడం, పోటీ పడటం, ఇతరులతో పోల్చుకోవడం (రజోగుణం), లేదా ఏ పని చేయాలనిపించకపోవడం, నిరాశలో కూరుకుపోవడం (తమోగుణం) నేడు సర్వసాధారణమైపోయింది. ఈ శ్లోకం ద్వారా మనిషి తన మనసులో ఏ సమయంలో ఏ గుణం ప్రబలంగా ఉందో బేరీజు వేసుకోవచ్చు. తన ఆలోచనలను సత్త్వగుణం వైపు మళ్లించుకోవడానికి ఆధ్యాత్మిక సాధన ఎంత అవసరమో గ్రహించవచ్చు.
అలాగే, ఆధునిక నాయకత్వ శైలిలో ఒక గొప్ప పాఠం ఈ శ్లోకంలో దాగి ఉంది. ఒక సంస్థను నడిపించే నాయకుడు లేదా మేనేజర్ వివిధ రకాల మనస్తత్వాలు (సాత్విక, రాజస, తామస స్వభావాలు) గల ఉద్యోగులతో పని చేయవలసి వస్తుంది. ఆ నాయకుడు అందరి స్వభావాలను అర్థం చేసుకుంటూనే, స్వయంగా ఆ గుణాల కల్లోలానికి, పక్షపాతానికి లోనుకాకుండా ప్రశాంతంగా, నిష్పక్షపాతంగా వ్యవహరించాలి. పరమాత్మ ఈ సృష్టిలోని అన్ని భావాలను తనలో ఇముడ్చుకున్నప్పటికీ వాటికి ఎలా అతీతంగా ఉన్నాడో, ఒక మంచి లీడర్ కూడా తన జట్టులోని విభిన్న స్వభావాలను హ్యాండిల్ చేస్తూనే తన సమతుల్యతను కోల్పోకూడదు.
అంతేకాకుండా, ఆధునిక కాలంలో మనిషి తన చుట్టూ జరిగే సంఘటనలకు, కష్టనష్టాలకు తీవ్రంగా స్పందించి మానసికంగా కుంగిపోతుంటాడు. "ఈ ప్రపంచంలో మంచి ఉంది, చెడు ఉంది, సుఖం ఉంది, దుఃఖం ఉంది; ఇవన్నీ ఆ ప్రకృతి యొక్క విలాసమే" అనే పరిపక్వతను ఈ శ్లోకం మనకు నేర్పుతుంది. జీవితంలో ఎదురయ్యే ఎలాంటి పరిస్థితులనైనా, భావోద్వేగాలనైనా ఒక సాక్షీభూతంగా (Detached Observer) చూడగలిగే మానసిక స్థైర్యాన్ని ఈ శ్లోకం ప్రసాదిస్తుంది. భావోద్వేగాల సుడిగుండంలో చిక్కుకోకుండా, వాటికి అతీతంగా జీవించే కళను నేర్పుతుంది.
కాబట్టి, ఆధునిక యాంత్రిక మరియు ఉరుకుల పరుగుల జీవితంలో మనసును అస్థిరపరిచే రకరకాల మానసిక స్థితులను సమతుల్యం చేసుకోవడానికి, అన్నింటికీ అతీతమైన ఆత్మ చైతన్యంతో ప్రశాంతంగా జీవించడానికి ఈ పన్నెండవ శ్లోకం ఎప్పటికీ ఒక దివ్య మార్గదర్శిలా నిలుస్తుంది. జీవితాన్ని సంపూర్ణ అవగాహనతో, ఆనందంగా గడపడానికి ఈ శ్లోక సారం ఎంతో అండగా ఉంటుంది.